अनारसिंह कार्की

आधुनिक नेपालका मुख्य दुइटा आयाम छन्। तिनको समुचित सन्तुलन नहुँदा आधुनिक नेपालको इतिहास संकटग्रस्त बन्दै गएको छ। ती दुई आयाम हुन्– प्रजातन्त्र र राष्ट्रियतालाई सन्तुलन मिलाएर अघि बढाउनु। आधुनिक नेपालका सशक्त पात्र राजा महेन्द्र र बीपी कोइराला पनि यसमा सन्तुलन मिलाउन चुकेका छन्। एउटा–एउटा पक्षलाई बढी महत्त्व दिएका कारणले होला, उनीहरूले राष्ट्रलाई ठूलो प्रतिफल दिन सकेनन् जति अपेक्षा गरिएको थियो। त्यसपछिका जेजति आन्दोलन वा क्रान्ति भए, तिनले राष्ट्रियता पक्षलाई यति कमजोर बनाउँदै गयो कि प्राप्त गर्दै गएका प्रजातान्त्रिक अधिकारहरू निरर्थक र प्रत्युत्पादक जस्ता बन्दै गए। जसको परिणाम हरेक क्रान्ति वा आन्दोलन आफ्नो लक्ष्यमा पुग्नै नपाई सम्झौतामा टुङ्गिने र त्यस्तो सम्झौताको मध्यस्थता विदेशी शक्तिले गर्ने नियमित आकस्मिकता जस्तै बन्दै गयो। यसले गर्दा हरेक परिवर्तनपछि क्रान्तिको नेतृत्व वर्गको सानो जमात सत्तामा सामेल हुन पुग्ने र अरू कार्यकर्ता तथा आमजनताले हरेक पटक आफू ठगिएको महसूस गरेर झन् असन्तुष्टि र आक्रोश बढ्दै जाने प्रक्रियाले निरन्तरता पाउँदै जानुका साथै राष्ट्रियता र राष्ट्रिय स्वाधीनता झन् झन् कमजोर बन्दै गयो। र, त्यस्तै परिस्थितिमाथि टेकेर फेरि अर्को विद्रोह जन्मने क्रमले यो कहिल्यै नटुङ्गिने गोल चक्करभित्र फस्दै गएको छ हाम्रो आधुनिक इतिहास।

यसैको पछिल्लो शृंखला हो– माओवादी सशस्त्र विद्रोह र त्यसलाई अवतरण गराउन रचिएको १२ बुँदे सहमति। त्यसपछिको नेपालको राजनीतिक यात्रा कुनै पनि सोझो बाटोबाट हिँड्न सकिरहेको छैन। राणाकालीन नीति (विदेशीलाई रिझाउने र स्वदेशीलाई कजाउने) अहिले पूर्ण रूपले लागू भएको छ। विदेशी शक्तिको आडमा विभिन्न नामका संगठित गिरोहले राजनीतिक आवरण ओडेर राजनीतिक पार्टी, राजनीति लगायतका समाजका सबैजसो अंगमाथि कब्जा जमाएका छन्। उनीहरू नै लोकतन्त्र, सुशासन, न्याय, समानता र समृद्धिको परिभाषित गर्छन् र लोकतन्त्रको मूल्य, मान्यता र स्वतन्त्र निर्वाचन लगायतका कुराको मापदण्ड निर्धारण पनि आफै गर्छन्। त्यसैले त प्रधानन्यायाधीश र प्रधानमन्त्रीका दुवै पदमा एउटै मानिस रहेर चुनाव गराउँछ र सेनाले मतपत्रका बाकस सारेर निर्वाचन परिणाम निकालेको आरोप निरुपण नगरी बनेको संविधानसभाले पार्टीका ह्वीपद्वारा बनाएको संविधान हामीसँग छ। त्यही संविधानलाई पनि कुन बेला मान्ने र कुन बेला नमान्ने भन्ने सत्तामा रहेको गिरोहको स्वच्छाको कुरो हुने गरेको छ। 

अर्काेलाई नोक्सान पुर्‍याउँछु भनेर गरिएका कुनै पनि गलत कामले उसलाई मात्रै नोक्सान पुर्‍याउँदैन, कोही बेला अझ बढी नोक्सान आफूलाई नै पुर्‍याउन सक्छ। नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्ष संघीयता ल्याउनमा भारतको निर्णायक भूमिका रहेको थियो अथवा माओवादीलाई भित्र्याइदिएर संघीय गणतन्त्र उसको नीति, निर्देशन र योजना भएको कुरालाई अब पुष्टि गर्न कुनै आवश्यकता छैन। उसले नेपाललाई पूर्वपश्चिम धर्को तानेर तीन भाग तराई, पहाड र हिमालमा विभाजन गरेर तीन प्रदेश बनाउने र तराईमार्फत अरू प्रदेशलाई नियन्त्रण गर्ने, त्यसो नभए तराईलाई अलग गराउने उसको योजना आज यो भूखण्डकै लागि खतराको कारक बन्ने सम्भावना छ।

स्मरण रहोस् जुन भूभागलाई मधेस भन्ने नाम दिइएको छ, त्यो भूभाग नेपालमा भन्दा बढी भारतीय राज्यहरूमा पर्छ। यदि नेपालको मधेस भन्ने भूभाग अलग भयो भने भारतमा रहेको मधेसको भूभाग शान्त र अछुत रहला? आजको विश्व राजनीतिक, सामरिक र आर्थिक परिस्थिति तथा परिवेश हेर्ने हो भने चीनको तीव्र आर्थिक विकास र भारतको औद्योगिक विकासले संसारमा आफ्नो वर्चस्व कायम गर्दै आएका देशहरूले आफ्नो वर्चस्व गुम्ने खतरा देखेर आफ्नो बचाउ गर्ने प्रयत्न गर्नु अस्वाभाविक होइन। त्यसका लागि भारत र चीनका गतिविधिलाई नजिकबाट हेर्न र आवश्यक पर्दा दुवैलाई अल्मल्याउने घटना सिर्जना गरेर अल्झाइराख्ने ठाउँको आवश्यकता तिनीहरूलाई थियो। जसका लागि नेपाल एकातिर चीनको सबैभन्दा ठूलो संवेदनशील भाग तिब्ब्तसँग १ हजार ४ सय १४ किलोमिटरभन्दा बढी सीमा जोडिएको छ भने भारतको विहार, उत्तरप्रदेश, बंगाल, उत्तराखण्ड र सिक्किम समेतलाई जोड्दा जनघनत्वका दृष्टिले, औद्योगिक उत्पादन र खपतका दृष्टिले, सामरिक महत्त्व र जातीय तथा वर्गीय विविधताका दृष्टिले समेत सम्पूर्ण भारत वा सम्पूर्ण हिन्दूस्तान यसैलाई भने हुन्छ। यस्ता दुईतिरको बीचमा रहेको नेपाल यतिबेला उसका सम्पूर्ण संरचना र अवयवहरू लथालिंग र भताभुंग भएको अवस्था छ। सामूहिक आस्थाका धरोहर लगभग सबै भत्किएका छन्।

राजनीतिक नेतृत्वले छवि, विश्वसनीयता र शाख पूर्ण रूपले गुमाइसकेका छन् भने राजनीतिक पार्टीहरू अराजक भीडमा परिणत भएको अवस्था छ। भ्रष्टाचार र अपराध चारैतिर फैलिएको छ। समाजमा जातीय, क्षेत्रीय, धार्मिक र सम्प्रदायिक विवाद कटु हुँदै गइरहेका छन्। राष्ट्रका कार्यकारी प्रमुख लामो समयदेखि शारीरिक रूपले ग्रस्त दीर्घरोगी भएकाले यस्ताको मानसिक स्वास्थ्य पनि शंकास्पद रहनु स्वभाविक हो। यही बेलामा संवैधानिक प्रतिपक्ष हरेक दृष्टिले घस्रन पनि नसक्ने गरी अपांग भएको छ। नेपालको एउटा सानो शासक वर्ग हजारौँ नेपालीको आयु खोसेर विदेशका महँगा र विलासी उपचारबाट बाँचिरहेका छन्। जसले गर्दा आमजनतामा शासक वर्गप्रति असिम घृणा, अविश्वास र आक्रोश व्याप्त छ। त्यसैले नेपाल भारत र चीनका गतिविधिमा नजर राख्ने र आवश्यक पर्दा यो भूभागमा अशान्ति र समस्या खडा गरेर चीन र भारतको विकासको गतिलाई बाधा पुर्‍याउन उर्वर भूमि बनेको छ।

नेपालको इतिहासमा २०७५ फागुन २४ गते घटेको एउटा रहस्यमय घटना, जसलाई स्वतन्त्र मधेस गठबन्धनको नेता सीके राउत र नेपाल सरकारबीच भएको कथित सम्झौता भनिएको छ। यो केवल नेपालका लागि मात्रै होइन, यो भूखण्डलाई नै अशान्त बनाउने षडयन्त्रको विजारोपण भएको छ। सम्झौताको पहिलो दफालाई देखाएर सीकेले पृथकतावादको राजनीतिलाई परित्याग गरी मूलधारको राजनीतिमा आएको सरकारको दाबी छ। मधेसको जुन भूभागलाई नेपालबाट अलग स्वतन्त्र राष्ट्र बनाउने माग गर्नु नै अहिलेसम्म नेपालको अखण्ड भूभाग हो भनेर स्वीकार गर्नु हो। पृथकताको माग गर्नु भनेकै कुनै देशको सर्वभौम सीमाभित्र रहेको केही भागलाई मात्र अलग गर्ने भन्ने हो। त्यसैले सीकेले यो सम्झौताबाट नेपालको सर्वभौमसत्ता र भौगोलिक अखण्डतालाई स्वीकार गरे भन्नु गलत हो।

जहाँसम्म सम्झौताको दोस्रो दफामा ‘नेपालको संविधानमा प्रयुक्त जनतामा निहित सार्वभौम अधिकारको प्रयोग गर्दै तराई मधेसलगायत देशका विभिन्न स्थानमा रहेका असन्तुष्टिलाई जनअभिमतमा आधारित लोकतान्त्रिक विधिबाट समाधान गर्न सहमत भएका छौँ’ भन्ने उल्लेख छ। उक्त भनाइले निर्विवाद रूपमा जनमत संग्रह नै हो भन्ने बुझाउँछ। जनमत संग्रहबाहेक आवधिक चुनावबाट अभिव्यक्त जनमत भनेको हो भने आवधिक चुनाव भनेको संसदका निम्ति हुने चुनाव हो, जसले निश्चित अवधिका लागि सरकार बनाउने र निगरानी राख्ने काम गर्छ। कुनै एक ठाउँ वा दुई ठाउँ विशेषका समस्यालाई जनअभिमतबाट निर्णय गर्ने भनेको जनमत संग्रहबाहेक अर्को केही हुन सक्दैन। यति सामान्य कुरालाई बुझ्न नसक्नुले प्रधानमन्त्री र उनको सरकारको अयोग्यतालाई उजागर गर्दछ। अझ त्यसैका पक्षमा प्रतिवादमा उत्रनु भनेको त गल्तीबाट पाठ पनि सिक्न नचाहनु हो। अथवा सुनियोजित योजनाअनुसार नै भए गरेका काम हुनसक्छ।

यस सम्झौताले एउटा विष वृक्ष रोप्ने काम गरेको छ। व्यक्तिका रूपमा सीके राउत व्यक्तिगत लाभका लागि सरकारको दाबीअनुसार मूलधारमा आउन सक्लान् तर यो सम्झौतालाई देखाएर अर्को सीके राउत खडा हुन सक्छन्। नेपालको यो भूभागलाई अशान्त पारेर आ–आफ्नो स्वार्थ साँध्ने एउटा आधारको विजारोपण यसले गरेको छ। काश्मीरको विवाद पनि यसरी नै शुरु भएको हो। जो दक्षिण एशियाको शान्ति, एकता, मित्रता, विकास र समृद्धिका लागि महारोग भएको छ। यदि नेपाल यसरी नै अशान्त बन्न पुग्यो भने भूअवस्थिति र भूराजनीतिक कारणले काश्मीरभन्दा अतुलनीय रूपमा भयावह र विनाशकारी हुनसक्छ। यो सम्झौताले त्यसको ढोका खोलिदिएको छ। व्यक्तिगत लाभ र महत्त्वाकाङ्क्षाका लागि पनि सीके राउतको पटक पटक पुनर्जन्मको आधार खडा भएको छ। साथी अरुण सुवेदीले आफ्नो फेसबुक स्टाटसमा उल्लेख गर्नुभएअनुसार अब मधेसको जनमत तीन धारमा विभाजित हुनसक्छ वा गराइन्छ, एक नेपालमै रहने, दुई भारतमा विलय हुने र तीन स्वतन्त्र राष्ट्र बन्ने। जो अहिले नै देखा पर्न थालेको छ र अझ देखापर्दै जानेछ। अब सीके राउत भन्ने व्यक्ति गौण बनेको छ भने सीके राउत प्रवृत्तिले ठाउँ पाएको छ।

तर, यो समस्या नेपालको मात्रै होइन, मूलत: भारतको गलत छिमेकी नीतिको प्रतिफल हो भने समयमै चीन गम्भीर नहुनु पनि अर्को कारण हो। भारतकै कारण नेपालले यस्तो समस्याको सामना गर्ने शक्ति र क्षमता गुमाइसकेको छ। नेपाललाई आधार बनाएर चीन र भारतलाई लक्षित गरेर सिर्जना गरिएको यो समस्याको समाधान पनि चीन र भारतले नेपालसँग मिलेरै निकाल्नुपर्ने हुन्छ, अनमिनलाई नेपालबाट हटाएजस्तै। त्यसका निम्ति नेपाललाई अहिलेको भस्मासुर प्रवृत्तिको आत्मघाती राजनीतिबाट मुक्त गराउन र बृहत् राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलापको राजनीतिक वातावरण सिर्जना गरेर राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रबीच सन्तुलन मिलेको बलियो सरकार बनाउन सहयोग र समर्थन गर्न जरुरी छ। त्यस्तै यो क्षेत्रलाई स्थायी शान्ति र समृद्धितर्फ लाने हो भने चीन र भारत राजा वीरेन्द्रले कुनै बेला प्रस्तावित गरेको नेपाललाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गर्ने सन्दर्भमा गम्भीर हुन पनि जरुरी छ।

लोकप्रिय

विद्यालयको निर्माणाधीन भवनमा आगजनी (फोटोफिचर)

विद्यालयको निर्माणाधीन भवनमा आगजनी (फोटोफिचर)

२०७६, ४ श्रावण शनिबार १८:०५

जंगली च्याउ खाँदा उदयपुरमा १२ जना सिकिस्त

जंगली च्याउ खाँदा उदयपुरमा १२ जना सिकिस्त

२०७६, ५ श्रावण आईतवार १९:०४

नेकपा विप्लवको भूमिगत सञ्जाल

नेकपा विप्लवको भूमिगत सञ्जाल

२०७६, ५ श्रावण आईतवार ०७:२१

गर्भपतन गराउँदा किशोरीको मृत्यु, प्रेमी पक्राउ

गर्भपतन गराउँदा किशोरीको मृत्यु, प्रेमी पक्राउ

२०७६, ४ श्रावण शनिबार १७:२७

बागलुङकाे मनाङडाँडामा जिपले किच्दा बालकको मृत्यु 

बागलुङकाे मनाङडाँडामा जिपले किच्दा बालकको मृत्यु 

२०७६, ५ श्रावण आईतवार १२:१३

‘नीला गोलार्द्ध ’ लोकार्पण

‘नीला गोलार्द्ध ’ लोकार्पण

२०७६, ४ श्रावण शनिबार १६:१९

डाइभर्सन बग्यो, मालवहाक गाडी ठप्प

डाइभर्सन बग्यो, मालवहाक गाडी ठप्प

२०७६, ५ श्रावण आईतवार १२:४२

नेकपा विप्लवका नेता माइला लामा पक्राउ

नेकपा विप्लवका नेता माइला लामा पक्राउ

२०७६, ५ श्रावण आईतवार ०६:३८

कांग्रेसमा नियमावली विवाद विरोधीलाई तह लगाउन आचारसंहिता’

कांग्रेसमा नियमावली विवाद विरोधीलाई तह लगाउन आचारसंहिता’

२०७६, ५ श्रावण आईतवार ०८:२७

अन्जु पन्तको स्वरमा तीजगीत सार्वजनिक

अन्जु पन्तको स्वरमा तीजगीत सार्वजनिक

२०७६, ४ श्रावण शनिबार ०८:४९

‘ओली नेतृत्वको सरकार पतनको बाटोतर्फ’

‘ओली नेतृत्वको सरकार पतनको बाटोतर्फ’

२०७६, ४ श्रावण शनिबार २०:४८

अफ्रिकी मुलुक कङ्गोमा इबोलाको महामारी, १ हजार ७ सयको मृत्यु

अफ्रिकी मुलुक कङ्गोमा इबोलाको महामारी, १ हजार ७ सयको मृत्यु

२०७६, ४ श्रावण शनिबार १७:०९

फाप्ला क्रिकेट मैदानको १८ करोड बजेट फ्रिज

फाप्ला क्रिकेट मैदानको १८ करोड बजेट फ्रिज

२०७६, ५ श्रावण आईतवार २०:१५

उद्योगको रसायनयुक्त तेलले धानबालीमा क्षति, सीडीओलाई ज्ञापनपत्र

उद्योगको रसायनयुक्त तेलले धानबालीमा क्षति, सीडीओलाई ज्ञापनपत्र

२०७६, ४ श्रावण शनिबार १०:४३

बदनाम गराउनकै लागि स्रोत नखुलेको रकमको प्रचार : बस्नेत

बदनाम गराउनकै लागि स्रोत नखुलेको रकमको प्रचार : बस्नेत

२०७६, ४ श्रावण शनिबार १३:२६