यसपालिको दशैं त सकियो । तर, दशैंमा राज्य सञ्चालनको शीर्ष स्थानमा रहेका पात्रहरुले देखाएको साँस्कृतिक भद्रगोलको तरंग भने कायम छ । राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मुख्यमन्त्रीहरुले दशैंको टीका लगाउँदै गरेका अनेकौं भंगिमाका तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका छन् । जसमाथि अहिले व्यापक आलोचना भइरहेको छ ।

राष्ट्रपतिले आफू कुर्सीमा बसेर, टीका लगाउन आएका केही पात्रलाई पनि कुर्सीमै बसाएर टीका लगाइदिनु भएछ । यस्ता पात्रमा बहालवाला मन्त्रिहरु परेछन् । कसैलाई धनुषटंकार निहुराएर, कसैलाई घुँडा टेकाएर टीका लगाइदिनुभएछ । यस्ता पात्रमा कर्मचारी र केही नेता पनि परेछन् । राष्ट्रपति आफूले टीका ग्रहण गर्दा चाहिँ आफ्नी बृद्धा आमालाई उभ्याएर आफू कुर्सीमा बसेरै टीका ग्रहण गर्नुभएछ ।

उता प्रधानमन्त्री ओली कमरेडले पनि आफू कुर्सीमा बसेर र टीका थाप्ने पात्रलाई पनि कुर्सीमै बसाएर टीका लगाइदिनुभएछ । आफ्ना बाबुको हातको टीका ग्रहण गर्दा भने ओली कमरेडले बृद्ध बुबालाई उभ्याएर आफू मस्त कुर्सीमा बसेरै टीका ग्रहण गर्नुभएछ ।

पूर्व राष्ट्रपति र केहि मुख्य मन्त्रीहरुले पनि उभिएर दशैंको टीका लगाउँदै गरेका तस्वीर सार्वजनिक भएका छन् । तर, उपराष्ट्रपति नन्द पुनबाहेक सत्तारुढ माओवादी नेताहरुको भने यस्ता समारोहमा ‘नाक-मुख’ देखिएन ।

दशैंको टीकाका सम्बन्धमा सत्तारुढ नेताहरुका आ-आफ्ना तर्क होलान् । तर, जनताले भने यस्तो संस्कारलाई अलिकति पनि पचाएनन् । फलस्वरुप यस्तो रितिमाथि सामाजिक सञ्जालमा व्यापक आलोचना भयो । अधिकाँश आलोचना जननिर्वाचित शासकहरुले सामन्ती राजतन्त्रकै संस्कार पछ्याएको भन्ने आशयका छन् । जनताको तहबाट आएको यो प्रतिकृया अस्वभाविक छैन ।

मोहन तिम्सिना

किनकि गणतान्त्रिक र धर्मनिरपेक्ष राज्यले आफ्नो मौलिक सांस्कृतिक परम्पराको बिजारोपण गर्न जरुरी हुन्थ्यो । नवस्थापित गणतन्त्रमा चाडबाड तथा संस्कृति सम्बन्धी राज्यको नीति के हुने ? यस बिषयमा स्पष्ट पार्न जरुरी थियो । तर, यस बिषयमा पुरै मौन बसेर पूर्वराजाकै शैलीमा भद्रगोल पाराले दशैं मनाउँदा यस्तो प्रतिकृया आउनु स्वभाविक हो ।

यसको अर्थ टीका लगाइदिने र लाउनेहरु गलत अनि नलगाउनेहरुचाहिँ सही भन्ने पनि होइन । हचुवा तरिकाले टीका लगाइदिने र चाडबाड र संस्कृतिसम्बन्धी प्रष्ट नीति नबनाई टीकाबाट भागी-लुकी हिँड्ने दुबैखाले सत्तारुढ पात्रहरु गैरजिम्मेवार हुन् । त्यसैले यस मामलामा दुबै दोषी छन् ।

अरु कुरा छाडौं, राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री भएपछि कुर्सी छोड्नै हुन्न, बाबुआमाका अगाडि समान आसनमा बस्नै हुन्न भनेर हाम्रा यी मान्छेलाई कसले सिकायो ? धर्मनिरपेक्ष राज्यको संस्कृति नै यस्तै हुन्छ भनेर देखाउन खोजेको हो ? टीकाका तस्वीरहरुले साधारण मानिसको दिमागमा यस्ता प्रश्न पनि पैदा भए ।

चिन्तनगत समस्याः

राज्यका केही पुराना संस्थाहरुको खारेजी र नयाँ संस्थाको स्थापना मात्रैले गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्षताको सार्थकता स्थापित हुँदैन । यस अनुकुलको सांस्कृतिक अभ्यासले मात्र यो सार्थक र बलियो हुन्छ । गणतन्त्र स्थापना भएयता देशमा पालैपालो ‘भौतिकवादी’ दलहरुले सरकार चलाइरहेका छन् । तर, यिनीहरुले आफ्नो चिन्तन अनुकुलको मौलिक संस्कृति कस्तो हुन्छ ? यसको उदाहरण पेश गर्न सकेका छैनन । बरु कलाविहीन नौटंकी मात्र प्रदर्शन गरिरहेका छन् ।

भौतिकवादीहरु पुराना परम्पराको विरोध गर्न मात्र जान्दछन्, उनीहरुसँग आफ्नो मौलिक संस्कृति नै हुँदैन भन्ने आलोचनालाई यस घटनाले थप बलियो बनाइदिएको छ । वास्तवमा दशैंको टीकाको निहुँमा जे बिजोग र बेइज्यती देखियो, यो हाम्रा शासकहरुको बैचारिक दिवालियापनको प्रमाण हो ।

पूर्वीय सभ्यता मूलतः योगी/तपस्वीहरुले निर्माण गरेको सभ्यता हो । यो ‘इश्वरवादी’ र ‘भौतिकवादी’चिन्तन भन्दा फरक चिन्तनमा आधारित छ । योगी/तपस्वी बिश्वदृष्टिकोण आफैंमा बैज्ञानिक छ । जो भौतिकशास्त्रको आधुनिक धारासँग निकट छ । आजभोली पुर्वीय समाजमा मनाईनेअधिकाँश चाडबाड तथा संस्कृति योगी/तपस्वी चिन्तनको भ्रष्टीकरणबाट बनेका छन् । यो तथ्यलाई अनुभुत नगरेसम्म पुर्वीय समाजमा मौलिक संस्कृतिको अभ्यास गर्ने कुरा केवल ‘गफाडीको गफ’ मात्र हुन्छ ।

तर हाम्रा भौतिकवादी नेताहरुको समस्या नै के हो भने यिनीहरुको चिन्तनको श्रोत पाश्चात्य भौतिकवाद हो । आफ्नो सभ्यताको सुगन्धबाट कट्नु नै यिनीहरुको दुःख हो । बुर्जुवा भौतिकवादीका गुरु जोन लक वा कम्युनिष्ट भौतिकवादीका गुरु कार्ल माक्र्स,दुवैजना टीका लगाउने सभ्यतामा जन्मिएका होइनन् । त्यसैले उनीहरुले टीका लगाउने वा यसबारे केही लेखिदिने कुरै भएन ।

यहि कुरा हाम्रा दुवैखाले (बुर्जुवा र कम्युनिस्ट) नेताका लागि संकट बनिदियो । आज बुर्जुवा र कम्युनिष्ट भएर उनीहरुले टीका लगाउने सभ्यतालाई परिभाषित गर्नु परेको छ । तर उनीहरुका शास्त्रमा यसको कुनै सन्दर्भ सामाग्री छैन । त्यसैले यो बिषयमा यिनीहरु ‘कुहिरोको काग’ जस्ता भएका छन् ।

राजतन्त्रकालमा दशैंमा राजाबाट टीका लगाइदिने चलन थियो । राजतन्त्र यस मामलामा स्पष्ट थियो । सामन्तवादी सोच नै भए पनि उसले यस पर्वलाई आफ्नो सत्ता अनुकुल परिभाषित गरेको थियो । आज राष्ट्रपतिले उक्त परम्परालाई निरन्तरता नदिँदा कतै गणतान्त्रिक नेपालको ‘सांस्कृतिक राष्ट्रप्रमुख’को बिरासत शाही परिवारमै रहिरहने त होइन ? सत्तारुढहरुमा यो प्रश्न पक्कै उठेको होला ।

यस्तो अवस्था सिर्जना हुन नपाओस् भनेर राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मुख्यमन्त्रीसम्मले दशंमा टीका लगाइदिने चलनलाई निरन्तरता दिएको कुरा सहज अनुमान गर्न सकिन्छ । शाही राजाहरुले जस्तै राष्ट्रपतिद्वारा उपत्यकाका मन्दिर, जात्रा धाउने चलनलाई पनि यही अर्थमा बुझ्न सकिन्छ । अर्को कुरा, गणतन्त्र आएपछि परम्परा मासियो भनेर आम जनतामा नपरोस भनेर पनि यसो गरिएको हुन सक्छ । यदि यो आसय हो भने यसलाई निरपेक्ष बिरोधै गर्नुपर्छ भन्ने होइन ।

तर, टीका लाउने चलनलाई निरन्तरता दिने हो भने गणतान्त्रिक सरकारले सर्वप्रथम राजनीतिक परिवर्तन अनुकुल यसको परिभाषा गर्नु पर्दथ्यो । यसको नीति र प्रकृया सुनिश्चित गर्नु पर्दथ्यो । त्यसो नगरी हचुवामा भद्रगोल पाराले टीका लगाउने अभ्यास गर्नु सरकारको पहिलो गल्ती हो ।

दोस्रो कुरा, राष्टप्रमुख भएपछि बाबुआमा वा सर्वसाधारणसँग खास साँस्कृतिक समारोहमा समान आसनमा बस्नै हुन्न भन्ने परम्परा पूर्वीय सभ्यताको हुँदै होइन । यसले त सिँगो देशको संस्कारगत बेइज्यतीमात्र भएको छ । अर्थात खास सांस्कृतिक समारोहको विधि र प्रकृया सुनिश्चित नगरी भद्रगोल खडा गरेर मुलुककै बेइज्यती हुने काम गर्नुसरकारको दोश्रो गम्भीर गल्ती हो । यी गल्ती मामुली प्राविधिक त्रुटि हुँदै होइनन्, चिन्तनगत समस्याका उपज हुन् । अर्थात आफ्नो सभ्यताको विज्ञानसँग बेखबर हुँदा यस्ता गल्ती भएका हुन् ।

टीका संस्कृतिको अन्तरकथाः

पूर्वीय समाजलाई बुझ्न सर्वप्रथम तपश्चर्याको विज्ञान बुझ्नुपर्ने रहेछ । यो नबुझ्दा सारा ज्ञान नै अधकल्चो हुने रहेछ । पूर्वीय समाजको बनावट र विषेशता विश्वका अन्य समाजभन्दा भिन्न किन भयो ? यसको संस्कृति र परम्परा अन्य समाजको भन्दा फरक किन भयो ? यसको कारण एउटै रहेछ । त्यो हो तपश्चर्याको विज्ञान । तिलक, टीका र माला लगाउने संस्कृतिको श्रोत पनि त्यही रहेछ ।

तपश्चर्याको विज्ञान पूर्वीय सभ्यताको मौलिक आविश्कार हो । यसको खास क्षेत्र हिमालय पर्वत र खास प्रवर्तक आदि योगी शिवलाई मानिन्छ । त्यस अर्थमा तपश्चर्याको बिज्ञान नेपालको मौलिकता हो । प्राचिन कालदेखि आजसम्म आउँदा यो अनेकौं विधामा बिस्तार भएको छ ।

‘तन्त्र बिज्ञान’ यस भित्रको एउटा मुलभुत आधार स्तम्भ हो । तन्त्र साधनाका ११२ विधिमध्ये ‘तेश्रो नेत्र’ (आज्ञा चक्र) को साधना गर्दा साधकको खास प्रयोजनका लागि दुई आँखाको बिचमा कालो -तिलक) लगाउने चलन चलेको रकालान्तरमा त्यही कुरा भ्रष्टीकरण भएर हिन्दु कर्मकाण्डमा लगाइने ‘तिलक’ भएको रहेछ ।

आयुर्वेद पूर्वीय सभ्यताको अर्को मौलिक आविस्कार हो । आधुनिक प्रयोगशालाको अभावमा पनि प्राचिन कालमा खास बनस्पति खास प्रयोजनमा काम लाग्छ भनी कसरी पत्ता लाग्यो होला ? पाश्चात्य भौतिकवादीका लागि यो निकै कठिन प्रश्न हो । पुर्वीय सभ्यताका लागि भने यो खास समस्या होइन । यो सब तपश्चर्याको बिज्ञानको देन हो । अर्थात सम्पूर्ण आयुर्वेद तपस्वीको अन्तरप्रज्ञाको परिणाम हो ।

मानव स्वास्थ्यको क्षेत्रमा हितकर वनस्पतिप्रति अहोभाव प्रकट गर्ने, वनस्पतिको लेप लगाउने, बनस्पतिका फल शरिरमा धारण गर्ने चेतना र संस्कृति तपस्वीहरुले बसाएका हुन् । जस्तो कि श्री खण्ड, चन्दन, बेल जस्ता बनस्पतिको लेप निधारमा लगाउने चलन । रुद्राक्ष वा तुलसी शरीरमा धारण गर्ने चलन । यही परम्परा कालान्तरमा चामलको टीका लगाउने, जमरा लगाउने, चन्दन लगाउने, फूलको माला लगाउने चलनसम्म विस्तार भयो ।

टीका संस्कृति यतिमै सीमित छैन । टीकासँगै जोडिएको ढोग्ने प्रचलनको पनि खास पृष्ठभूमि छ । प्राचिन समाजमा अरु सामु झुक्ने संस्कृति स्थापित गर्नुको खास उद्येश्य व्यक्तिभित्रको अहंकार बिसर्जन गर्नु थियो । अर्थात यो व्यक्तिको अहंकार बिसर्जनको औजार (टुल्स) थियो । तत्कालीन योगीहरुले समाजको लोकतान्त्रीकरणको बाधा व्यक्तिगत अहंकार भएको महसुस गरे । उन्नत समाज निर्माण गर्न गुरु वा शिष्य, शासक वा व्यवसायी, श्रमिक वा चिन्तक सबैले एकले अर्कोलाई झुकेर सम्मान गर्ने संस्कृति बसाइयो । यतिसम्म कि प्रकृति सामु पनि झुक्ने संस्कृतिको अभ्यास भयो । त्यही परम्परा कालान्तरमा टीका लाउँदा खुट्टामा ढोग्ने, खोला, वनस्पति, पहाड पूजा गर्ने परम्परासम्म विस्तार भयो ।

काठमाण्डाै शहर तान्त्रिक नगरी हो । हिन्दु र बौद्ध दुवैका तान्त्रिक धाराको खास केन्द्र हो यो । यहाँका मन्दिर, गुम्बा, मुर्ती, रथयात्रा, जात्रा, टीका, माला, नृत्य, र संगीत प्राय सबै खास तान्त्रिक परम्परासँग जोडिएका छन् । यहाँको सामाजिक बनावट र मनोबिज्ञानमा पनि योग एवं तन्त्रको प्रभाव छ ।

काठमाण्डौंमा शासन गर्न आएका शाह राजाहरुको कुलवंशको परम्परा यो थिएन । तर, तान्त्रिक नगरीमा आइसकेपछि आफ्नो राज्य सुरक्षित गर्न चलाखीपूर्ण तरिकाले उनीहरुले यो अपनाए । यो बिल्कुलै बैज्ञानिक परम्परा हुँदाहुँदै शाहवंशीय राजाहरुले यसलाई क्रमशः आफ्नो सत्ता स्वार्थ अनुकुल सामन्तवादी संस्कृतिको रंग दिए । दशैंमा राजाद्वारा टीका लगाउने चलन, बर्षेनी पशुपतिको दर्शन गर्ने चलन, रथयात्रा र जात्रामा राजा सहभागी हुने चलनको भित्री अभिष्ट सत्ता स्वार्थ नै थियो ।

अन्ततः शाहवंशीय दरबारसम्म आउँदा पूर्वीय बिज्ञान टाउकाले टेकेर उभिएको अवस्थामा पुग्यो । गणतान्त्रिक सरकारको काम यसलाई खुट्टामा उभ्याउने हुनु पर्दथ्यो । अर्थात, शाह वंशीय राजाहरुको भ्रष्टीकरणलाई सच्याउने हुनुपर्दथ्यो । तर, गणतान्त्रिक सरकार पनि विनातयारी र सुझबुझ, राजतन्त्रीय पदचिन्हमा हिँड्नु बिल्कुलै उदेकलाग्दो कुरा हो । यसले आम जनतालाई निराश बनाएको छ ।

अब के गर्ने ?

आजको आधुनिक समयमा टीका लगाएको वा नलगाएको कुराकै आधारमा कसैलाई सही वा गलत भन्न मिल्दैन । पूर्वीय सभ्यतामा कृयाकलाप मुख्य हुँदैन, यससँग जोडिएको चिन्तन मुख्य हुन्छ । यदि कसैले निश्चित स्वार्थ प्रेरित भएर टीका लगाएको ढोंग गर्छ भने टीका लगाए पनि त्यसको महत्व हुँदैन । तर, कोही भित्रैदेखि जागृत छ, वा त्यसतर्फ अभिप्रेरित छ, तर खास कर्मकाण्डमा चासो राख्दैन भने टीका नलगाए पनि उ सही ठाउँमा हुन्छ ।

तर, सरकारको त निश्चित दायित्व हुन्छ । सरकारले हचुवामा काम गर्न पनि मिल्दैन । मौन बस्न वा भाग्न-लुक्न पनि मिल्दैन । त्यसैले राष्ट प्रमुखको हकमा केवल भय प्रेरित वा राजनीतिक स्वार्थ प्रेरित टीका लगाउने चलनको खास महत्व हुँदैन । तर, विज्ञान र सभ्यताको पुनःजागरण गराउने सुझबुझ र उद्देश्यद्वारा यसको अभ्यास गरिन्छ भने यो सकारात्मक कुरा हुन्छ ।

सरकारले यस क्षेत्रमा निश्चित नीति र योजना अगाडि बढाउन सक्छ । अर्थात यसो गर्नु जरुरी छ । संस्कृतिको क्षेत्रमा सरकारले गर्नुपर्ने काम धेरै छन् ।

यहाँ टीका संस्कृतिसँग जोडिएका बिषयमा मात्र केही प्रस्ताव गरिएको छ-

पहिलो, राष्टप्रमुखले दशैंमा मातहत निकाय र सर्वसाधारण सम्मलाई टीका लगाइदिने परम्परालाई निरन्तरता दिउन् । तर, नयाँ परिभाषासहित । यसमा चामलको टीकाको सट्टा चन्दन, मालामा फूलको सट्टा रुद्राक्षको उपयोग गर्ने चलनलाई राजकीय परम्पराका रुपमा स्थापित गर्न सकिन्छ । यदि यसो गरियो भने योबिज्ञान र सभ्यताको पुनःजागरण त हो नै, यसले मानव स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण हुने वनस्पति संरक्षणको संस्कृति बसाउँछ । व्यवसायिक दृष्टिकोणले पनि यो आम जनताको हितमा हुन्छ । यसले परस्पर सम्मान गर्ने मौलिक परम्पराको संरक्षण हुन्छ । सबैखाले संस्कृति र धर्मावलम्बीका लागि यो खुशीको कुरा हुन्छ । मूल कुरा यो नेपाली गणतन्त्रको मौलिक संस्कृतिको रुपमा स्थापित हुन्छ ।

दोस्रो, टीका लगाउने प्रकृया पनि मौलिक र बैज्ञानिक हुनुपर्छ । यस सम्बन्धमा केही तथ्य हेरौंः 

पूर्वीय सभ्यतामा ध्यान गर्दा, यज्ञ अनुष्ठान गर्दा, अध्ययन गर्दा, प्रवचन गर्दा, गायन गर्दा, सामाजिक छलफल र न्याय निरुपण गर्दा अधिकांशतः पलेटी आसनको प्रयोग गरिन्छ । टीका लाउँदा पनि पलेटी आसन नै प्रयोग गर्ने परम्परा छ ।

पूर्वीय सभ्यताका बाद्ययन्त्र जस्तो कि सितार, बिणा, तवला, ढोलक, नाल, सारंगी प्राय सबै पलेटी आसनमा बसेर बजाइन्छ । पश्चिमबाट आयातित हार्मोनियम पनि पूर्वका साधकहरुले पलेटी आसनमै बसेर बजाउँछन् । के पूर्वका मानिसले कुर्सी बनाउन नजानेर यसो गरेका हुन त ? पक्कै होइन ।

यसको खास कारण के हो भने चिन्तन र आसनको अन्योन्याश्रति सम्बन्ध छ । चित्तसुद्धि, अध्ययन र श्रृजनाका लागि पलेटी आसनको ठूलो महत्व छ । पूर्वका चिन्तक ऋषिहरुले पलेटी आसनलाई महत्व दिनुको कारण नै यही हो । त्यसैले दशैंको टीकामा मात्र होइन, हरेक राजकीय सांस्कृतिक समारोहमा नेपालका राज्य प्रमुखले पनि पलेटी आसनको परम्परा बसाउनु उपयुक्त हुन्छ । यसो गर्दा इतिहास, परम्परा र बिज्ञान सबैको अभियक्ति हुन्छ ।

तेश्रो कुरा, यस सम्बन्धमा अझ फराकिलो सोच बनाउन सकिन्छ । बिश्वस्तरमा आएको आयुर्बेदिक जागरणसँगै श्री खण्ड, चन्दन, बेल, रुद्र्राक्ष जस्ता वनस्पतिको महत्व विश्वव्यापी बन्दैछ । यो चेतना र परम्परा नेपालकै हिमालय पर्वतबाट शुरु भएकाले यसको सांस्कृतिक स्वामित्व नेपालले नै लिनुपर्छ । यसका लागि पहिलो चरणमा हरेक बर्ष दशैंको टीकाको दिनलाई राष्ट्रिय टीका (चन्दन) दिवस, तिहारको टीकाको दिनलाई राष्ट्रिय माला (रुद्राक्ष) दिवस र शिवरात्रीलाई राष्ट्रिय तन्त्र दिवशका रुपमा मनाउन सकिन्छ ।

स्वामी आनन्द अरुणले बुद्ध पूणिर्माको दिनलाई ‘अन्तरराष्ट्रिय ध्यान दिवस’ घोषणा गर्ने प्रस्ताव संयुक्त राष्ट्र संघमा लैजान सरकारलाई सुझाउनुभएको छ । यो स्वागतयोग्य प्रस्ताव हो । ठीक यसैगरी दोस्रो चरणमा टीका दिवस (चन्दन), माला दिवस (रुद्राक्ष) र तन्त्र दिवस (शिवरात्री) लाई पनि विश्वव्यापी बनाउने प्रस्ताव संयुक्त राष्ट्र संघमा लगेर यसको सांस्कृतिक स्वामित्व नेपालकै पक्षमा पार्न ढीला गर्नु हुँदैन ।

यो त नवसंस्कृति निर्माणको रुपगत पक्ष मात्र हो । यसको गुणगत क्षेत्रमा काम गर्न देशको शिक्षा प्रणालीमा क्रान्ति जरुरी छ । राष्ट्रिय शिक्षाको अन्तरवस्तु नै बदल्न जरुरी छ । नेपालजस्तो देशका राज्य सञ्चालकहरुमा यो जानकारी हुनुपर्‍यो कि नेपालको आफ्नै मौलिक विश्वदृष्टिकोण छ । नाम नै खोज्ने हो भने यसलाई ‘जैविक चिन्तन’ (अर्गानिक वल्र्ड भ्यु) वा ‘सर्वाङ्गीण चिन्तन’ (होलिस्टिक वर्ल्ड भ्यु) भन्न सकिन्छ ।

आधुनिक विज्ञानका अनेकन विधाहरुले जे आविस्कार गरिरहेका छन्, ती प्रायः सबै तपस्वीहरुका अन्तरप्रज्ञालाई नै पुष्टि गरिरहेका छन् । त्यसैले पूर्वीय र पाश्चात्य विज्ञान अब अन्तरसम्बन्धित भई सकेका छन् । यही अन्तरसम्बन्धसहितको नयाँ मानव चेतनालाई नै जैविक वा सर्वाङ्गीण चिन्तन भनिएको हो ।
यस प्रकारको नयाँ मानव चेतनालाई हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा समावेश गराएर मात्रनवसंस्कृति निर्माणको राष्ट्रिय आवश्यकता सम्वोधन हुन सक्छ । राज्यले औपचारिक र संस्थागत तरिकाले नै यसतर्फ कदम चाल्नु जरुरी छ । यसो गर्दा मात्र गणतान्त्रिक नेपालको दिगो सांस्कृतिक व्यवस्थापन सम्भव छ ।

यसो गरियो भने टीका लगाउनेले सामन्ती संस्कारको पक्षपाती भन्नेे आरोप खेप्नु पनि पर्दैन । र, टीका लगाउँदा सरम मान्ने वा भागी लुकी हिँड्नुपर्ने खण्ड पनि आइलाग्दैन ।

लोकप्रिय

ऊर्जामन्त्री वर्षमान पुनलाई २०२ किलोको माला

ऊर्जामन्त्री वर्षमान पुनलाई २०२ किलोको माला

२८ मंसिर २०७५, शुक्रबार

सरकारको समीक्षा, काम सुस्त भयो : प्रधानमन्त्री ओली

सरकारको समीक्षा, काम सुस्त भयो : प्रधानमन्त्री ओली

६ मंसिर २०७५, बिहीबार

प्रहरीको जवाफी फायरिङमा डाका राजन लिम्बु घाइते

प्रहरीको जवाफी फायरिङमा डाका राजन लिम्बु घाइते

२१ मंसिर २०७५, शुक्रबार

आन्तरिक पर्यटकको गन्तव्य बन्दै नेपालगन्जको रानी तलाउ

आन्तरिक पर्यटकको गन्तव्य बन्दै नेपालगन्जको रानी तलाउ

११ मंसिर २०७५, मंगलवार

प्रियंका र प्रमोदको उत्तेजक दृष्यले ‘कथाकाठमाण्डु’ बिवादमा

प्रियंका र प्रमोदको उत्तेजक दृष्यले ‘कथाकाठमाण्डु’ बिवादमा

१ मंसिर २०७५, शनिबार

शुशीलसँग प्रियंकाले लगाइन् ठुम्का

शुशीलसँग प्रियंकाले लगाइन् ठुम्का

१ मंसिर २०७५, शनिबार

मन्त्रीहरुको कामको समीक्षा शुरु

मन्त्रीहरुको कामको समीक्षा शुरु

५ मंसिर २०७५, बुधबार

इपिएलः भैरहवा प्लेअफमा

इपिएलः भैरहवा प्लेअफमा

२६ मंसिर २०७५, बुधबार

२३ मंसिर २०७५, आईतवार

कैद र जरिवाना असुल गर्न बाँकी

कैद र जरिवाना असुल गर्न बाँकी

२४ मंसिर २०७५, सोमबार

मेस्सीको दुई गोल, बार्सिलोनाको सहज जित

मेस्सीको दुई गोल, बार्सिलोनाको सहज जित

२३ मंसिर २०७५, आईतवार

मस्ती टकः’नाजिरको प्रेम प्रस्तावमा साम्राज्ञीको स्विकारोक्ती'(भिडियो सहित)

मस्ती टकः’नाजिरको प्रेम प्रस्तावमा साम्राज्ञीको स्विकारोक्ती'(भिडियो सहित)

१९ कार्तिक २०७५, सोमबार

परराष्ट्रमन्त्री ज्ञवाली अमेरिका भ्रमणमा जाँदै

परराष्ट्रमन्त्री ज्ञवाली अमेरिका भ्रमणमा जाँदै

9 घन्टा

रारा पर्यटन बिकास समितिले गर्यो रारा तालको सरसफाई

रारा पर्यटन बिकास समितिले गर्यो रारा तालको सरसफाई

११ मंसिर २०७५, मंगलवार

विदेशबाट घर फर्किरहेका युवा बसमै लुटिए

विदेशबाट घर फर्किरहेका युवा बसमै लुटिए

२५ मंसिर २०७५, मंगलवार